Bulletin 292 Seeadler een Duits radarstation tussen Weesp en Muiden

Seeadler een Duits radarstation tussen Weesp en Muiden
Door: Dick van Zomeren – Weesp

Voor Bulletin 289 (oktober 2007) schreef voorzitter Peter Grimm een stukje onder de titel ‘Stelling Seeadler behouden?’. Dat had betrekking op bouwplannen voor de Bloemendalerpolder, gelegen tussen Weesp en Muiden, waar nog restanten zijn te vinden van Seeadler, een voormalig Duits radarstation. Drie jaar geleden schreef ik daar een artikel over voor de regionale krant. Dit is een bewerking van het destijds gepubliceerde verhaal.

Automobilisten die vanuit Amsterdam over de A1 rijden en net de brug over het Amsterdam-Rijnkanaal gepasseerd zijn, kunnen (ter hoogte van de Maxis) pal achter de boerderijen aan hun rechterhand nog net de restanten zien van Seeadler. Het gaat om enkele gebouwtjes waarin aggregaten stonden en daarnaast de betonnen sokkels van twee Würzburg paraboolantennes. Wie de moeite neemt om er met toestemming van de boer een kijkje te nemen, kan ook nog de funderingen van de manschappenverblijven zien. Dat is alles wat er over is van het tot voor kort ‘onvindbare’ Seeadler of wel Zeearend, de grootste Europese roofvogel die er is.

Een van de weinige, tasbare overblijfselen van de Stellung Seeadler bij Weesp. Lage gebouwtjes met een schoorsteen waarin de mobiele aggregaten voor de eigen stroomvoorziening stonden. (Foto: Dick van Zomeren)

Het bestaan van Duitse radarstations, aangeduid met namen van dieren, is natuurlijk al lang bekend. Hun taak was om vanaf de grond de nachtjagers naar hun doel te praten, de Engelse bommenwerpers. Vooral over radarstations langs de kust, op de Wadden en in de noordelijke provincies is veel geschreven. Op de bekende kaart, vooral te vinden in Engelse boeken, met het Nederlandse netwerk van Duitse radarstations stond ook een radarpost in de omgeving van Amsterdam aangegeven. Die wordt op de kaart even ten oosten van de hoofdstad gesitueerd.
Jarenlang is het een raadsel geweest waar dat station zich bevond. Heel vaak werd gedacht aan Diemen, ten westen van het huidige Amsterdam-Rijnkanaal. Niet in de laatste plaats omdat ook in Duitse boeken en archieven – en dus ook in Nederlandse boeken over dit onderwerp – steeds wordt gesproken over een radarstation in Diemen. Bovendien is Seeadler maar ruim een half jaar operationeel geweest, wat ook niet heeft bijgedragen aan een grote bekendheid. Seeadler was in bedrijf van eind augustus/begin september 1943 tot en met april 1944. De precieze data zijn zelfs bekend: op 29 augustus 1943 werd het radarstation op het militaire telefoonnet aangesloten en 27 april 1944 weer afgekoppeld.
Pas enkele jaren geleden is ontdekt dat Seeadler niet in Diemen stond, maar ten oosten van het Amsterdam-Rijnkanaal, in de Bloemendaler polder. Dat is de nu nog open polder te noorden van de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort. Het gaat om nauwelijks bebouwde weidegrond tussen Weesp in het zuiden en Muiden in het noorden. De westelijke grens van de polder is het net genoemde kanaal, de oostgrens vormt de korte verbindingsweg tussen Weesp en Muiden. De ontdekking dat dáár Seeadler stond, is mede de verdienste van René Ros uit Weesp, die de website ‘De stelling van Amsterdam’ beheert (www.RGARos.nl/Seeadler). Anderen die meehielpen het raadsel te ontsluieren zijn Michel van Best van de website ‘Warplaces’ en Gerlof Langerijs, een free lance onderzoeker die onder meer voor het NIOD werkt.

Operationeel én achterhaald
Vanaf begin september 1943 was Seeadler operationeel en eigenlijk meteen alweer onbruikbaar, want intussen hadden de Engelsen in juli 1943 bij de verwoestende aanvallen op Hamburg namelijk voor het eerst Window toegepast. De door de bemanningen uitgeworpen pakketten aluminium strookjes die wolken metalen strookjes vormden die de Würzburg antennes interpreteerden als geallieerde bommenwerpers. Ondanks een afnemend effect, zijn die strookjes verder de gehele oorlog door gebruikt en menigeen heeft ze destijds ’s ochtends in de tuin en op straat aangetroffen. Maar na de introductie van radar aan boord van Duitse nachtjagers in de tweede helft van 1943 was de bemanning in staat om zelf de bommenwerpers op te zoeken. Dat betekende geleidelijk het einde van radargeleiding vanaf de grond en dus werden de Würzburg radarinstallaties overbodig. Vandaar dat Seeadler zomer 1944 alweer werd afgebroken. Er is een Weesper die zich de opbouw en afbraak van Seeadler nog zeer goed kan herinneren: Dirk de Gooyer. Zijn ouders waren pachter van de boerderij Breedland, langs de Rijksweg (nu de parallelweg langs de A1). Hun land liep tot aan de wetering, halverwege de polder, richting de spoorlijn bij Weesp. De Gooyer was 22 jaar toen de Duitsers juli 1943 (‘We waren aan het hooien’) zonder vooraankondiging arriveerden om Seeadler op hun weilanden te bouwen. Het bouwen zelf was in handen van aannemer Reinouds (de schrijfwijze kan fout zijn, vZo.) uit Amstelveen.

De nog altijd aanwezige sokkels met de draadeinden waarmee de schotelvormige en draaibare Würzburg antennes waren bevestigd. (Foto: Dick van Zomeren)

De Gooyer schetst zo uit het hoofd de circa tien bouwsels die binnen acht weken verrezen. Een
wachthuisje bij het pad naar de boerderij Breedzand en direct achter de boerderij drie houten barakken (manschappenverblijven) op een betonnen fundering. Iets verder het land in verrezen vier stenen schuren met een dik dak en een platte schoorsteen. In deze gebouwen waren aggregaten voor de stroomvoorziening ondergebracht. Verder werden na het nodige heiwerk twee betonnen sokkels gegoten, met daarin zes draadeinden, waarop later de voet van de draaibare parabool van de Würzburg werd bevestigd. In de voet van de sokkel zijn nu nog de metalen buizen te zien waar de kabels doorliepen die voor de communicatie dienden. Bij elke Würzburg verrees ook een houten gebouwtje waarin de bemanning van de antenne tijdens diensturen verbleef. September 1943 werd de familie de Gooyer gesommeerd de boerderij te verlaten. Het vee werd ondergracht in een stal in de Weesperstraat in Muiden en het gezin betrok een woning aan de Herengracht. Vader en zoon De Gooyer zijn tijdens die gedwongen verhuizing wel regelmatig teruggekeerd naar de boerderij. De Duitse manschappen zijn nooit ondergebracht geweest in de boerderij. Ze sliepen in de barakken achter de boerderij en hun hulptroepen, Wit- Russen, verbleven in een school of barakken in Muiden en kwamen overdag naar Seeadler. De bezetting van het radarstation bedroeg op het hoogtepunt, najaar 1943, ongeveer 200 man.

Google Earth kaart met daarop de locatie van Seeadler tussen Muiden en Weesp

Volgens de Gooyer had Seeadler in december 1943, na een bombardement op Schiphol, al geen nut meer. Bovendien werd het systeem dus ernstig gestoord door het afwerpen van Window. Dirk de Gooyer: “Ik heb het effect zelf gezien. In de sokkel en onder de schotelantenne zat een Duitser achter
meters, die als gekken uitsloegen als de Engelsen stoorden.”

Het Weesper zendstation
Op de website over Seeadler is te lezen dat er ook een grote houten radiozendmast stond, maar dat wordt bestreden door De Gooyer: ‘De enige apparatuur die er was, was ingebouwd onder de twee schotelantennes. Verder waren er telefoonverbindingen, maar ik heb nooit iets gezien van zenders of radioverkeer.’
Het is denkbaar dat het radiocontact van Seeadler met de Duitse jagers via Weesp verliep, waar in dezelfde periode in de huidige gebouwen van de Kabelkrant en Weesper TV een zendstation was ondergebracht. De spionage groep Albrecht verstuurde tijdens de bezetting een rapport (nummer 713) naar Londen waarin het huidige gebouw van Radio Weesp werd beschreven zoals het er op 30 mei 1944 uitzag: ‘Het radiozend-station staat 200 meter ten Zuid-Oosten van Weesp en 100 meter ten zuiden van de rivier de Vecht. Op elke hoek van het complex staat een zendmast van 20 meter hoog. Bovendien zijn er nog vier zendmasten van elk 15 meter hoog, met daaraan antennedraden.’ Dat klinkt wel degelijk als een zendstation bestemd voor militaire luchtvaart, zodat het heel wel mogelijk is dat vanuit Weesp de Duitse jagers naar de Engelse bommenwerpers werden gedirigeerd die binnen een cirkel van 50 kilometer rond de Bloemendaler polder kwamen.

De ontmanteling van Seeadler begon al ten tijde van het spionagerapport van de groep Albrecht, medio 1944. Dat kon de familie De Gooyer met eigen ogen zien, want april 1944 mochten ze weer terugkeren naar de boerderij. In februari 1945 was de bezetting van Seeadler teruggebracht tot enkele tientallen oudere Duitse technici en een paar man wachttroepen. In die maand werd het station definitief ontmanteld en de apparatuur naar een Duitse post bij Schellingwoude verscheept. Dat gebeurde met vrachtauto’s, maar ook met schepen die afgemeerd lagen in het zijkanaal naar Muiden, aan de overkant van de oude Rijksweg, nu de A1. Dirk de Gooyer: ‘Wij moesten onze paarden beschikbaar stellen om de drie noodaggregaten uit de stenen schuren te halen. Ze stonden een paar dagen onbeheerd bij ons op het erf. Samen met Arie Oudshoorn heb ik uit die dingen nog 200 liter olie afgetapt. Hadden we weer een handeltje.’ De afbraak van de gebouwen zelf vond na de oorlog plaats. Door geïnterneerde NSB-ers, die waren ondergebracht in het barakkenkamp De Roskam in Weesp. Dirk de Gooyer: ‘Ze kwamen zomer 1945 lopend de Papelaan af, onder leiding van Weespers die wat te maken hadden met het verzet, onder andere Koen Aalst en Wim van Nes. Tot die NSB-ers behoorde ook de foute burgemeester Brouwer van Weesp, ‘Dronken Johnny’. Hij en die anderen moesten het sloopmateriaal afvoeren.

Een gebouwtje is na 64 jaar vermoeid weggezakt (Foto: Dick van Zomeren)

Alles wat er rest van Seeadler zijn de twee betonnen sokkels, drie funderingen van barakken en vier gebouwtjes, waarvan er drie dienst hebben gedaan als onderkomen voor de noodaggregaten. Het vierde gebouwtje, dat het meest richting Korte Muiderweg is gebouwd, is volgens Dirk de Gooyer nooit ergens voor in gebruik geweest. Juist dat gebouwtje is pas onlangs gesneuveld, want de fundering heeft het aan één kant begeven, waardoor het bouwsel zestig jaar na de oprichting onder een hoek van 45 graden vermoeid richting spoorlijn is weggezakt. De onophoudelijke pogingen om de grote open polder tussen Weesp en Muiden te bebouwen zullen wel een keer succes hebben. Hele grote stukken van dat grondgebied zijn al door projectontwikkelaars gekocht en worden alleen nog maar gebruikt door de boeren waarvan de grond ooit was. Misschien dat bij bebouwing die twee sokkels met een toelichtend bordje kunnen worden ingepast in een parkje of een stukje groen. Park Zeearend, dan blijft het verleden nog een beetje voorleven in de naam.

Een Würzburg Riese zoals die ook in Seeadler stond opgesteld.

 

 

3 comments to Bulletin 292 Seeadler een Duits radarstation tussen Weesp en Muiden

  • Harro Smit

    LS,

    Interessante site!
    Seeadler heeft mijn aandacht om het volgende:

    Op Pampus is door de Duitsers in WO2 een ‘afluisterantenne’ gebouwd. Midden op het fort, tussen de beide geschutskoepels. Daarnaast werd op het eiland een bunker gebouwd die later tot woning voor de fortwachters is verbouwd.

    Als gids op Pampus verwerk ik de sokkel, het enige restant van deze antenne, in mijn verhaal/rondleiding.
    Met afluisteren wordt volgens het verhaal van René Ros (die ik zelf heb gesproken hierover), het radioverkeer van de geallieerde bommenwerpers bedoeld.
    Ik trek dat in twijfel. Ik vermoed dat er op Pampus een Freya radar heeft gestaan. Freya en Würtzburg(riese) radars werden immers in combinatie gebruikt. Freya als zoekradar. (Funkmessgerät) en Würtzburg als volgradar.

    Wat is er hierover bij u bekend?
    Wat zijn uw bronnen geweest om Seeadler te onderzoeken?

    Graag uw reactie,

    Met vriendelijke groet,

    Harro Smit
    Weesp

  • Henk

    Mooie site om dit in herinnering te houden

    Vraag – word met de tzt nieuwbouw in de bloemendalerpolder rekening gehouden met de restanten (sokkels, garage etc) ? Kan het monument status krijgen ?

    Gr Henk

    • Patrick

      Dank voor uw reactie. Het antwoord hierop zou ik helaas niet weten. De zorg voor monumenten ligt bij de gemeente en/of de provincie. Als de bouwwerken de status van monument hebben zou hier met het bestemmingsplan rekening mee moeten worden gehouden.

Leave a Reply

You can use these HTML tags

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>